Холанѓаните оставаат многу поголем белег во трансферот на технологии што го обликуваа современиот свет отколку што би се очекувало од големината на нивната земја.
Нивните финансиски и земјоделски иновации во 17 век се прошириле во Велика Британија, поставувајќи ги темелите за Индустриската револуција и проширувањето на Британската империја.
Рускиот цар Петар Велики ги изучувал холандските бродоградбени техники за да ја изгради морнарицата што ја направила Русија поморска сила во 18 век.
Во 1970-тите, пакистанскиот научник Абдул Кадер Кан украл планови од холандска лабораторија за да ја започне програмата за нуклеарно оружје на неговата земја и поттикнал слични напори во Северна Кореја, Иран и Либија.
Обвинувања од Вашингтон и одговорот на ASML
Дали холандското знаење повторно ја наруши глобалната рамнотежа на моќ? Барем така тврди претседателската администрација на Доналд Трамп. Од 2019 година, Соединетите Американски Држави го блокираа извозот на машини за литографија со екстремно ултравиолетово (EUV) зрачење во Кина, кои произведуваат најнапредни полупроводници во светот.
Овие машини, чии производи ги користат најмоќните модели на вештачка интелигенција (ВИ), се произведуваат исклучиво од холандската компанија ASML. Сепак, американскиот министер за трговија, Хауард Лутник, ја турна оваа компанија во криза во последните недели, изразувајќи загриженост дека една од овие машини можеби сепак стигнала до Кина.
Невозможно, уверува ASML. Највредната европска компанија им кажа на американските претставници дека ја знае точната локација на сите 340 EUV машини што ги има произведено, вклучувајќи ги и 26-те што се деактивирани.
Ниту еден од нив не се наоѓа во Кина, изјави компанијата. Уште повеќе, само ASML може да ги транспортира овие високо чувствителни машини, кои ги следи преку интернет, а компонентите што ги испорачува ги ракуваат инженерите на ASML во фабриките на клиентите.
„ASML никогаш не испорачала EUV машина во Кина, ниту пак сме испорачале никаква компонента, модул или опрема специјално дизајнирана за употреба во EUV машина во Кина“, соопшти компанијата.
И покрај постојаните барања, на ASML сè уште не ѝ се доставени докази во поддршка на тврдењата на Лутник.
Холандската влада ги сфаќа сериозно американските тврдења, но исто така се спротивставува. За време на посетата на Вашингтон кон крајот на јуни, холандскиот министер за трговија Сјоердсма се обиде да ги убеди Лутник, други функционери и членови на американскиот Конгрес дека холандската влада строго ги спроведува своите контроли на извозот, вклучително и EUV технологијата.
Во интервју за „Економист“ на 2 јули, Сјоердсма одби да даде детали за какви било дискусии во врска со тврдењата на Лутник. Сепак, тој истакна дека Владата на Холандија во моментов не спроведува истрага по американските обвинувања.
„Доколку имаше работи што требаше да се истражат или можеби дури и да се гонат, очигледно ќе го сторевме тоа“, рече тој.
Спорот, на прв поглед, се врти околу тоа дали обвинувањето на Лутник има некаква основа. Иако не се објавени никакви информации што го поткрепуваат, некои извори запознаени со ситуацијата го опишуваат како непотврдено, но не и неосновано.
Многу експерти од индустријата сметаат дека е многу неверојатно комплетната EUV машина на ASML да била испратена во Кина. Сепак, некои веруваат дека поврзаните компоненти можеби биле испорачани, можеби преку сопствени добавувачи на ASML или трети страни.
Други веруваат дека проблемот е поверојатно поврзан со извозот на ASML во Кина на постари алатки за длабока ултравиолетова (DUV) литографија и сродни делови и услуги, од кои повеќето не се опфатени со контрола на извозот. Извозот на ASML поврзан со DUV технологија во Кина сочинуваше една третина од приходите на компанијата во 2025 година.
Што всушност поседува Кина?
Зад оваа контроверзност лежат многу подлабоки разлики околу технолошкиот напредок на Кина и како треба да реагираат западните влади. Ова е нагласено и од неодамнешните тензии меѓу администрацијата на Трамп и многу американски сојузници, особено во Европа.
Некои американски претставници ја сметаат Европа за попустлива кон Кина. Од друга страна, многу европски влади стравуваат дека администрацијата на Трамп ги поткопува нивните економски и безбедносни интереси, а истовремено се обидува да склучи свои преференцијални договори со Кина.
Некои европски функционери и менаџери се загрижени дека администрацијата на Трамп се обидува да ги принуди ASML и сродните компании да преместат поголем дел од своите операции во САД за да помогнат во развојот на индустријата за чипови таму.
Едно од клучните прашања е колку далеку Кина напреднала во производството на сопствена EUV машина. Новинската агенција Ројтерс објави во декември 2025 година дека тим од поранешни инженери на ASML во Кина завршил прототип на EUV машина на почетокот на 2025 година и ја тестирал во силно обезбедувана лабораторија во Шенжен.
ASML изјави дека не можат да контролираат каде работат поранешните вработени, но дека се обврзани со договори за доверливост и дека во некои случаи компанијата успешно покренала судска постапка за кражба на деловни тајни.
Прототипот сè уште не произведел функционални чипови, но кинеската влада поставила цел да започне со нивно производство до 2028 година, според извештајот на Ројтерс. Повеќето експерти од индустријата веруваат дека ова е нереално и дека може да помине една деценија пред Кина да добие целосно функционална EUV машина.
Сепак, тие признаваат дека Кина постигнува побрз од очекуваниот напредок во својот проект EUV, како и во некои алтернативни технологии.
Друга голема американска загриженост е иновативната употреба на DUV технологијата во Кина. Кинеските полупроводнички компании, како што се SMIC и Huawei, ги поместија границите на техниката позната како мулти-шарење, што им овозможува да ја користат DUV технологијата за создавање логички чипови помали од седум нанометри, што е блиску до врвот на технолошките достигнувања.
Претходно, ваквите чипови можеа да се направат само со употреба на EUV машини. Иако техниката е поскапа и посклона кон грешки од EUV алатките, некои американски експерти веруваат дека тоа би можело да ѝ овозможи на Кина да произведе милиони напредни чипови што ѝ се потребни за да ги стигне САД во трката за доминација во вештачката интелигенција.
Во меѓувреме, преовладувачкиот став во Европа е дека ваквите ризици мора да бидат избалансирани со потребата да се заштитат и зголемат приходите на ASML, а воедно да се избегне одмазда од Кина.
Судир на сојузниците
Еден од столбовите на американскиот одговор е нов сојуз на земји вклучени во западните синџири на снабдување со вештачка интелигенција. Познат како Pax Silica, овој сојуз беше лансиран во декември 2025 година и има за цел да поттикне партнерства и заеднички регулативи во области кои се движат од енергија и критични минерали до напредно производство и модели на вештачка интелигенција.
Досега, алијансата доби поддршка од 24 потписнички, вклучувајќи ја Европската Унија и Холандија, која се приклучи во јуни, за време на посетата на нејзиниот министер за трговија на САД. Ова би можело да го олесни споделувањето на најсовремената технологија меѓу сојузниците и хармонизацијата на извозните контроли поврзани со EUV системите.
Поконтролирана американска иницијатива е американскиот закон MATCH, кој беше воведен во април со двопартиска поддршка. Тој не само што ќе ја блокира продажбата на DUV машини во Кина, туку ќе го ограничи и обезбедувањето услуги, резервни делови и софтверска поддршка од ASML за стотиците DUV машини што веќе се наоѓаат таму.
Покрај тоа, законот ќе им даде на холандските и другите сојузнички влади 150 дена да ги усогласат своите контроли со оние на САД или ќе се соочат со мерки според Правилото за директни странски производи.
Тоа правило ја проширува американската контрола врз странски производи што користат американска технологија. Поради ова, ASML мора да ги следи нивните правила или ризикува огромни казни. Поддржувачите веруваат дека ваквите мерки се неопходни со оглед на тоа што се во прашање интересите на националната безбедност.
„Не го поддржувам учтивото барање од компаниите да не го прават ова. Јас ја поддржувам нивната забрана со закон“, рече Грегори Ален, поранешен директор за стратегија и политика во Заедничкиот центар за вештачка интелигенција на Пентагон, кој сега раководи со истражувачка и консалтинг фирма. Холанѓаните, како и некои други сојузници, не се согласуваат со ова.
„Законот MATCH е навистина несреќно решение од наша перспектива“, рече Сјоердсма.
Тој е особено загрижен за заканата од екстратериторијална примена на американското право врз холандските и сојузничките компании.
„Веруваме дека секоја земја најдобро може сама да одлучи каква технологија треба да развиваат нејзините компании и какви безбедносни ризици може, а кои не може да носи со себе“, изјави тој.
Дополнителна причина за скептицизмот на неговата влада е контрадикторноста помеѓу барањето за ограничување на извозот на постари алатки DUV и договорот на администрацијата на Трамп да дозволи извоз на чиповите H200 AI на Nvidia во Кина. Имено, тие можат да се произведуваат само со користење на некои од најсовремените EUV машини.
Сјоердс сега се соочува со подеднакво тешки преговори за време на неговата планирана посета на Кина. Кина го осуди Законот MATCH и неодамна воведе регулативи што ѝ даваат овластување да ги казнува странските компании што ги почитуваат санкциите на САД или контролите на извозот.
Холандија веќе се справува со последиците од својата одлука од минатиот септември да ја преземе контролата врз „Некспериа“, холандскиот производител на чипови во кинеска сопственост, за да го спречи да ги пресели своите операции во Кина.
Кинеската влада одговори со блокирање на извозот на Nexperia од Кина, што сериозно ги наруши европските и јапонските производители на автомобили.
Само почетокот на борбата
Конфликтот околу тврдењата на Лутник би можел да стивне, особено ако Америка не сподели докази што ги поддржуваат. Сепак, ова е само почеток на поголема битка за контрола врз вештачката интелигенција. И веројатно нема да биде последен пат ASML и нејзината скапоцена технологија да бидат нападнати, пишува The Economist.
The post Дали Кина се здоби со една од најважните машини во светот и каква врска има Холандија со тоа? appeared first on Во Центар.
