Претседателот на Соединетите Американски Држави, Доналд Трамп, тврди дека САД постигнале договор со Данска што ѝ дава „трајна контрола“ врз безбедноста на Гренланд „и сите други потреби“.
Ова соопштение доаѓа повеќе од една година откако американскиот претседател се закани дека ќе ја преземе контролата врз автономната арктичка територија, која е дел од Данска.
Тие закани предизвикаа превирања во безбедносниот сојуз на НАТО, чиј дел се Вашингтон и Копенхаген.
Според Данска, се очекува договорот да биде потпишан за време на состанокот на Генералното собрание на Обединетите нации во Њујорк следната недела.
Копенхаген нагласи дека го задржува суверенитетот над Гренланд и дека овој договор сè уште ќе треба да биде ратификуван во парламентите на Данска и Гренланд.
Еве што знаеме за договорот и што би можел да значи за САД и Гренланд:
Што содржи договорот?
Официјалниот текст сè уште не е објавен.
Но, според Трамп, договорот им дава на САД трајна контрола врз безбедноста на Гренланд и „сите други потреби“, без никакви трошоци за САД.
Договорот им забранува на американските противници да воспостават воено присуство или да вршат „чувствителни инвестиции“ во Гренланд без одобрение од САД, рече Трамп.
Претставник на американскиот Стејт департмент, цитиран од Би-Би-Си, изјави дека договорот би значел дека земјите кои не се членки на НАТО нема да можат да воспостават бази во Гренланд и ќе им биде спречено да прават „инвестиции во Гренланд што би можеле да ги загрозат САД“.
Функционерот нагласи дека ова значи дека Кина и Русија нема да можат да градат бази или да испраќаат војници во Гренланд и дека на тие земји ќе им биде спречено да инвестираат „во чувствителни сектори“.
Сепак, Микел Олесен, виш истражувач во Данскиот институт за меѓународни студии, за Ал Џезира изјави дека е малку веројатно дека ова ќе биде голема отстапка, бидејќи „Данците и Гренландците никогаш не сакале Русија или Кина да имаат бази во Гренланд“.
Сепак, останува нејасно дали и други земји би можеле да бидат етикетирани како „противници“ на САД во иднина, предмет на овие ограничувања.
Трамп го нарече договорот „Доживотен договор“, што значи „никогаш не завршува“.
Претставникот на Стејт департментот, исто така, рече дека договорот им дава право на САД да изградат повеќе воени бази на островот без потреба од одобрение од Гренланд или Данска.
Според официјалниот претставник, договорот ќе остане во сила дури и ако Гренланд стане независна држава во иднина.
Немаше конкретно споменување на потенцијалните американски права за рударство во Гренланд – кој содржи богати наоѓалишта на ретки минерали, вклучувајќи цинк, железо и ураниум, кои веројатно ќе го привлечат интересот на Трамп.
Овие минерали се многу барани и се користат во производството на стотици технолошки производи, од паметни телефони до борбени авиони.
Сепак, некои набљудувачи сметаат дека Трамп можеби го мисли ова кога зборува за „чувствителни инвестиции“.
Американскиот претседател се обиде да го прошири глобалниот пристап на САД до ретки земни метали, особено затоа што Кина – светски лидер во индустријата за технологија, вештачка интелигенција и обновлива енергија, која поседува 60 проценти од познатите светски наоѓалишта на овие минерали – го ограничува нивниот извоз.
Што рекоа Гренланд и Данска?
Гренланд и Данска го потврдија договорот во петокот, но ниту една од страните не даде конкретни детали за неговите услови.
Тие рекоа дека договорот ќе биде објавен следната недела.
Премиерот на Гренланд, Јенс-Фредерик Нилсен, рече дека тоа „ги признава интересите на Гренланд“ и е „во корист на сите нас“.
И данската премиерка Мете Фредериксен рече дека тоа е „одлично за НАТО и Европа“ бидејќи „ја зајакнува нашата заедничка безбедност во Арктикот и Северноатлантската област“.
Олесен нагласи дека деталите од договорот остануваат нејасни и дека достапните информации треба да се земат со резерва, бидејќи поголемиот дел од нив досега доаѓаат од американска страна.
Дали договорот им дава на САД сопственост на Гренланд?
Не, тоа не ја исполнува претходно изразената цел на Трамп за „сопственост“.
Данската министерка за надворешни работи Фредериксен изјави дека договорот „го признава суверенитетот и територијалниот интегритет на Кралството, како и правото на гренландскиот народ на самоопределување“.
Олесен понатаму рече дека договорот би можел да биде позитивен за Гренланд и Данска, бидејќи „има потенцијал да ја заврши кризата“ предизвикана од инсистирањето на Трамп да ја преземе контролата врз Гренланд минатата година без да го жртвува суверенитетот.
Претходните закани на Трамп за преземање на контролата врз Гренланд наидоа на силен отпор на островот со 56.000 жители.
Анкета од јануари 2025 година покажа дека 85 проценти од жителите на Гренланд се противат на присоединувањето кон САД.
Кои воени права веќе ги уживаат САД во Гренланд?
Според статијата на Ал Џезира, објавена од Телеграф, ова е значителна бројка.
Според договорот од 1951 година, САД имаат широки права да летаат над територијата и да воспоставуваат бази на островот.
Освен што им дава на САД право да градат бази и да одржуваат персонал, договорот исто така предвидува дека САД можат „да ги контролираат слетувањата, полетувањата, сидрата, пристаништата, движењата и работењето на бродовите, авионите и пловечките пловила“.
Како дел од договорот, САД моментално управуваат со база на вселенските сили во оддалечена област на северозападен Гренланд – вселенската база Питуфик.
Таму се распоредени повеќе од 100 лица.
Што навистина би се променило со овој нов договор?
Ова во голема мера останува да се види.
Трамп рече дека САД ќе започнат „веднаш“ со воспоставување големо воено присуство на Гренланд.
Сепак, САД веќе имаа право да градат бази и да испраќаат персонал таму, врз основа на договорот од 1951 година.
Имран Бајуми, поранешен функционер на Пентагон, за новинската агенција Ројтерс изјави дека би било новина доколку САД сега можат еднострано да градат бази, но „се чини дека Вашингтон можеше да постигне многу од овие цели преку дипломатија и дијалог, без да ги затегне пошироките односи меѓу САД и НАТО“.
Трамп, исто така, изјави дека САД ќе ги поддржат луѓето од Гренланд во областа на „развојот и градежништвото“, без да даде дополнителни детали.
Ричард Вајц, соработник на Колеџот за одбрана на НАТО, за Ал Џезира изјави дека договорот „отстранил можеби еден од најсериозните извори на внатрешни тензии“ во рамките на НАТО.
Иако Трамп „се повлече и се задоволи со помалку“ отколку што побара во врска со Гренланд, тој сепак „постигна речиси сè што сакаше, освен формална анексија“, додаде Вајц.
The post Трамп вели дека САД ќе имаат „трајна контрола“ врз безбедноста на Гренланд: Дали е тоа навистина случај? appeared first on Во Центар.
