Во последниве години, фотографии од Техеран во 1960-тите и 1970-тите години постојано циркулираат на социјалните мрежи – жени во мини здолништа , со пуштена коса, на универзитети, во канцеларии, шетаат низ градот без никакви религиозни симболи. Овие слики често се споделуваат со кратка, речиси носталгична порака: „Погледнете како живееле иранските жени порано“.
И потоа има остар контраст – црни шалови, строги правила за облекување, морална полиција, протести и солзавец.
Но, приказната за тоа како Али Хамнеи ги променил животите на жените во Иран е многу посложена од интернет мемите. Тоа не е само приказна за облеката. Тоа е приказна за промената на политичкиот систем, за трансформацијата на општествените вредности и како државата се позиционирала кон телото, гласот и секојдневниот живот на жените.
За да се разбере што се случило, потребно е да се вратиме неколку децении наназад и внимателно да го одвоиме митот од фактите.
Историска рамка – жените пред Исламската револуција
Пред 1979 година, Иран беше под власта на шахот Мохамед Реза Пахлави. Неговата политика на модернизација – позната како „Бела револуција“ – имаше за цел забрзана секуларизација и зближување со Западот.
Жените добија право на глас уште во 1963 година. Беа воведени реформи во семејното право што им дадоа поголеми права во бракот и разводот. Пристапот до образование и пазарот на трудот се зголеми. Во урбаните средини, особено во Техеран, се формираше силна средна класа во која жените беа присутни во академскиот и професионалниот живот.
Фотографиите од тој период не се лажни – тие навистина прикажуваат дел од иранското општество кое живеело модерно, без задолжителната шамија и под силно влијание на западната култура.
View this post on Instagram A post shared by Ghazale Pourreza (@ghazaleh.pourreza)
Сепак, таа слика не го вклучуваше целиот Иран. Руралните области и по традиционалните заедници имаа поинаков начин на живот. Постоеја длабоки класни разлики, а политичкото владеење на Шахот беше авторитарно, со репресија на неистомислениците.
Сепак, формално и правно кажано, жените имаа пошироки граѓански права отколку што ќе имаат по револуцијата од 1979 година.
View this post on Instagram A post shared by The Economic Times (@economictimes)
Исламската револуција – пресвртница за иранските жени
Во 1979 година, Исламската револуција, предводена од ајатолахот Рухолах Хомеини, ја собори монархијата и ја воспостави Исламската Република Иран – теократски систем во кој врховен религиозен авторитет има врховна политичка моќ.
Во следните години, многу закони беа редефинирани во согласност со исламскиот закон – шеријатот.
Меѓу промените што директно влијаеја на жените беа:
задолжително носење хиџаб во јавност
укинување или значајна измена на Законот за семејство од периодот на Шах
намалување на возраста за брак
различна дефиниција за правото на развод и старателство над деца
нееднаквости во наследниот и судскиот систем
Поточно, според сегашната законска рамка, жената во Иран наследува половина од она што маж од истата семејна линија го наследува во повеќето случаи. Во судските постапки, сведочењето на две жени во одредени случаи се оценува како сведочење на еден маж. Во областа на старателството, таткото или машкиот старател има приоритет пред мајката, особено по одредена возраст на детето. Мажот има пошироко право еднострано да покрене постапка за развод, додека жената мора да исполни построги законски услови за да го добие.
Овие разлики не се симболични – тие се вградени во законот и директно влијаат врз секојдневниот живот на милиони жени.
Ерата на Али Хамнеи – консолидација на системот
По смртта на Хомеини во 1989 година, Али Хамнеи стана врховен лидер на Иран. Таа позиција носи огромна моќ – врз армијата, судството, државните медиуми и клучните политички насоки на земјата.
Важно е да се нагласи – Хамнеи не ја започна револуцијата, ниту пак го воведе задолжителниот хиџаб. Сепак, во текот на повеќе од три децении од неговото владеење, системот беше институционално консолидиран.
Под негово водство:
контролата врз општествените норми е зајакната
моралната полиција доби силна институционална поддршка
Протестите против задолжителното носење хиџаб и шеријатскиот закон беа потиснати
реформистичките движења се соочија со сериозни ограничувања
Во оваа смисла, кога се зборува за тоа како Али Хамнеи го променил животот на иранските жени, поточно е да се каже – тој го зачувал и зајакнал системот што го регулира нивниот јавен и приватен простор, без суштински да се движи кон правна еднаквост.
Хиџаб – помеѓу верата и принудата
Хиџабот стана едно од централните политички прашања во Иран. За некои жени, тој претставува религиозен идентитет и личен избор. Но, за многу други, тоа е законска обврска поткрепена со апарат на принуда.
Во Иран, покривањето на косата не е опција, туку регулатива. Непочитувањето на оваа регулатива може да резултира со казни, апсење или судска постапка. Моралната полиција не е апстрактен концепт – таа е институција со конкретни овластувања.
По смртта на Миса Амини во 2022 година , протестите покажаа дека прашањето за хиџабот оди подалеку од облеката – тоа стана симбол на борбата против системот што го регулира приватниот живот на жените.
Одговорот на државата беше репресивен. Тоа јасно покажа дека во 21 век, конфликтот не е за избор на мода, туку за границите на личната слобода.
Регионален контекст – Иран во 21 век
Во регионална споредба, Иран останува земја која постојано го одржува моделот од 1979 година. Додека некои други земји на Блискиот Исток, дури и конзервативните, во последниве години ги ублажија одредени ограничувања за жените, правната рамка на Иран останува цврсто поврзана со револуционерните принципи.
Во Авганистан, правата на жените се драстично ограничени под талибанците. Во Саудиска Арабија се спроведени одредени реформи кои ја прошируваат јавната улога на жените, иако системот останува контролиран. Турција има поинаков, формално секуларен модел, но таму има и социјални тензии.
Иран е уникатен по тоа што врховниот верски водач има директна политичка моќ и последен збор за клучните прашања. Ова значи дека промените во областа на правата на жените не се само прашање на парламентарна дебата, туку и длабоко идеолошко прашање.
Миграции и судири на модели
Брановите миграции од регионот на Блискиот Исток донесоа различни општествени модели и во западните градови. Контрастот помеѓу секуларниот модел во кој правната еднаквост и индивидуалниот избор се нормативен стандард и моделот во кој улогата на жените е дефинирана со религиозни прописи е видлив на улиците на европските метрополи.
Важно е да се направи разлика – во западните земји носењето шамија не е законска обврска. Сепак, дискусиите што се водат често се поврзани со искуствата на земји како Иран, каде што симболот е дел од законската регулатива.
Контрастот што се гледа на улицата не е само естетски. Тој потсетува на разликата помеѓу систем во кој изборот е личен и систем во кој изборот е ограничен со закон.
Парадоксот на современиот Иран – образован, но правно нееднаков
Денес, иранските жени сочинуваат голем процент од универзитетските студенти. Тие се докторки, професорки, инженерки, уметници. Општеството напредуваше во образовниот процес.
Но, законот не го следи тој напредок.
Во 21 век, во земја со развиен универзитетски систем, жените сè уште формално немаат исти права на наследство како мажите. Во одредени судски постапки, нејзиното сведочење нема иста тежина. Во семејното право, нејзината позиција не е еднаква со онаа на нејзиниот сопруг.
Не е прашање на културни разлики. Станува збор за правна нееднаквост.
Систем што останал од минатиот век
Кога зборуваме за тоа како Али Хамнеи ги променил животите на жените во Иран, зборуваме за период подолг од три децении во кој немало суштинска либерализација на законите што ги регулираат нивните права.
Тој не започна револуција, но за време на своето долго владеење зачува модел што ги става жените во правно подредена положба.
Во време кога постои глобално инсистирање на еднаквост и индивидуални слободи, Иран одржува систем кој во многу аспекти останува во нормативната рамка од крајот на 20 век.
Фотографиите од 1970-тите не се само носталгија. Тие нè потсетуваат дека историјата можела да тргне по поинаков пат.
И прашањето за положбата на жените во Иран – во ерата по ликвидираниот Али Хамнеи – останува прашање дали иднината ќе донесе правна еднаквост или системот ќе продолжи да брани модел кој, и покрај нивното образование и сила, сè уште ги држи жените во нееднаква положба.
The post Како системот под Али Хамнеи ги промени животите на жените во Иран? Вистината зад фотографиите што го шокираа светот appeared first on Во Центар.
