Експертите предупредуваат дека таков договор би можел да го отвори патот Ријад да се здобие со нуклеарно оружје, особено како одговор на амбициите на Иран.
Додека води жестока и исцрпувачка војна на Блискиот Исток, предизвикувајќи големи разурнувања и човечки жртви, со постојан ризик од предизвикување глобална енергетска криза, американскиот претседател Доналд Трамп истовремено води преговори што би ѝ дозволиле на Саудиска Арабија да збогатува ураниум (наводно исклучиво за мирновременски цели), но без заштитни мерки што би ја забраниле или спречиле таа земја да развива нуклеарно оружје.
Ова го објави Си-Ен-Ен во своите најнови вести во сабота, 18 јули, повикувајќи се на извори запознаени со преговорите меѓу Вашингтон и Ријад.
Според изворите, станува збор за нацрт-билатерален договор меѓу САД и Саудиска Арабија, за кој се преговара веќе долго време.
Договорот има за цел да ја претставува „поддршката на САД за развојот на цивилниот нуклеарен енергетски сектор на Саудиска Арабија“, но исто така би можел да му овозможи на Ријад да развие сопствено нуклеарно оружје.
„Патот на Ријад кон стекнување нуклеарно оружје“
За разлика од таканаречениот „златен стандард“, односно договорот на САД со Обединетите Арапски Емирати од 2009 година, со кој Емиратите се обврзаа да прифатат дополнителен протокол и се откажаа од збогатување и преработка на ураниум, договорот со Саудиска Арабија не содржи толку строги ограничувања.
Наместо да се применува Дополнителниот протокол, мониторингот би се спроведувал преку билатерален договор за заштитни мерки меѓу САД и Саудиска Арабија, што значи дека нема да има директен надзор од страна на Меѓународната агенција за атомска енергија (МААЕ).
Сепак, ова не мора да значи, како што тврдат многу експерти, дека Саудиска Арабија би можела да развие нуклеарно оружје.
Треба да се потсетиме дека саудискиот престолонаследник Мохамед бин Салман со години изјавува дека, доколку Иран се здобие со нуклеарно оружје, Саудиска Арабија ќе мора да развие сопствен нуклеарен капацитет заради безбедноста на целиот регион на Персискиот Залив, каде што многу земји повремено се соочуваат со закана од ирански ракетни напади.
Во 2018 година, престолонаследникот изјави дека Саудиска Арабија не сака нуклеарна бомба, но дека „нема сомнение дека ако Иран развие нуклеарно оружје, ќе го стори истото за многу кратко време“, бидејќи, како што изјави, е потребно да се воспостави рамнотежа на моќ во регионот.
Саудиска Арабија и Иран со години се натпреваруваат за политичко и стратешко влијание на Блискиот Исток.
Американските аналитичари, според Си-Ен-Ен, стравуваат дека Ријад, доколку САД не се подготвени да го поддржат, би можел да побара помош од Пекинг, со кој развива подобри односи, како и од Москва.
Не треба да заборавиме дека Владимир Путин го посети Ријад на 6 декември 2023 година, а според руските медиуми , Путин и Бин Салман разговарале по телефон на 2 април 2026 година за „ризиците од ескалација на конфликтот на Блискиот Исток и улогата на Русија“.
За време на посетата на Путин, беше разговарано и за можната продажба на руски противракетни системи „Панцер“ на Саудиска Арабија. Неодамна, Ријад беше домаќин и на Володимир Зеленски, со кого беа водени разговори за евентуалното стекнување на украински беспилотни летала.
Според експертите интервјуирани од Си-Ен-Ен, договорот меѓу Вашингтон и Ријад не бара Саудиска Арабија да се приклучи кон Дополнителниот протокол на МААЕ, кој им дава на инспекторите на организацијата проширени овластувања за проверка на евентуални непријавени нуклеарни објекти. Затоа, според нивните проценки, договорот потенцијално би можел да го отвори патот за Ријад да се здобие со нуклеарно оружје.
„Договор 123“
Станува збор за таканаречениот „Договор 123“ за соработка во цивилната нуклеарна индустрија и обврзувачки договор за заштитни мерки. Документите сè уште не се доставени до Конгресот, иако федералниот закон бара Белата куќа да го стори тоа откако ќе биде потпишан договорот.
Самиот Договор 123 претставува основна правна рамка за трансфер на нуклеарни материјали и технологија во друга земја со цел развој на цивилна нуклеарна програма. Американските медиуми известуваат дека договорот сè уште не е одобрен. Иако преговорите меѓу Вашингтон и Ријад завршија во октомври 2025 година, нацрт-договорот за поддршка на цивилната нуклеарна програма сè уште чека на потпис од Белата куќа.
Според извор цитиран од Си-Ен-Ен, одложувањето делумно се должи на конфликтот меѓу САД и Иран, кој, и покрај постигнатиот мировен договор, нема траен крај на повидок бидејќи повторно ескалираше.
Сепак, некои пратеници веруваат дека администрацијата на Трамп го одложува потпишувањето бидејќи очекува дека Конгресот би можел да донесе резолуција што би го блокирала стапувањето на сила на договорот.
Во Белата куќа, особено постои загриженост дека дел од републиканците би можеле да поддржат таква одлука, што е политички проблем за Трамп поради претстојните среднорочни избори, на кои, според повеќето анкети, републиканците имаат послаби изгледи и се очекува значителен успех на демократите.
„Нуклеарната соработка со Саудиска Арабија за цивилни цели го надминува ризикот од ширење на нуклеарно оружје“
Експертот за Асоцијација за контрола на оружје, Келси Девенпорт, објасни за Си-Ен-Ен дека дополнителниот протокол првично бил воведен за да ѝ се даде на МААЕ поширок пристап до надзор, откако основните договори за заштитни мерки се покажале како недоволни за да се спречат државите да започнат тајни програми за нуклеарно оружје.
Девенпорт предупредува дека преседанот поставен со договорот меѓу САД и Саудиска Арабија, кој ги заобиколува постојните меѓународни стандарди, би можел да им овозможи на другите земји да го сторат истото преку билатерални договори со своите партнери.
– Како би се чувствувале САД ако Русија почне да ги промовира своите билатерални заштитни мерки наместо построгите стандарди на МААЕ?, праша Девенпорт.
Од друга страна, Ден Џојнер, професор по право на Универзитетот во Алабама и експерт за нуклеарна регулатива, верува дека „нуклеарната соработка со Саудиска Арабија за цивилни цели го надминува ризикот од ширење на нуклеарно оружје“.
Застапниците на договорот истакнуваат дека тој би донел комерцијални придобивки за американската нуклеарна индустрија, која со тоа би се зајакнала дополнително, што се вклопува во енергетската политика на администрацијата на Трамп. Тие исто така веруваат дека договорот би го намалил ризикот Русија или Кина да ѝ понудат нуклеарна технологија на Саудиска Арабија под многу поблаги услови.
Пронајдете не на следниве мрежи:
