Во септември 1993 година, две години по прогласувањето на независноста, Министерството за внатрешни работи на Република Македонија состави документ со наслов што денес звучи како обвинение против една цела епоха: „Информација за преземените мерки против граѓани на Република Македонија кои во периодот 1945–1993 година дејствувале за создавање самостојна и обединета Македонија“. Документот бил заведен под строго доверлив број 160.

Не станува збор за емигрантски памфлет, партиска пропаганда или за доцнежно сведоштво на некој политички затвореник. Ова е информација изработена од МВР – институцијата што ги наследи документите, евиденциите и досиејата на некогашниот безбедносен апарат. Токму затоа, бројките наведени во неа не можат да се отфрлат како политичка конструкција. Според документот, во периодот од 1945 до 1985 година биле регистрирани 105 нелегални групи и организации со повеќе од 1.200 припадници. Тогашната власт нивното дејствување го оценило како насочено кон отцепување на Македонија од југословенската федерација и создавање самостојна и обединета држава. Од нив, 1.045 лица биле лишени од слобода.

А потоа следува најтешката реченица во целиот документ:

Од уапсените, 242 лица биле осудени на смрт или на временски казни затвор до 15 години. Тука мора да застанеме. Не смееме да тврдиме дека сите 242 лица биле осудени на смрт. Документот, барем во достапниот дел, ги спојува смртните пресуди и временските затворски казни во една збирна бројка. Тој премолчува колкумина биле осудени на смрт, колку егзекуции биле извршени, а колку лица завршиле во затвор. Но, токму тоа премолчување ја прави оваа информација уште пострашна.

Колкумина биле осудени на смрт?

Ова е прашањето на кое македонската држава мора конечно да одговори.

• Колкумина од тие 242 македонски граѓани биле осудени на смрт само затоа што дејствувале за самостојна и обединета Македонија?
• Кои биле тие луѓе и каде им се судело?
• Според кои закони биле осудени и какви докази биле употребени против нив?
• Колку пресуди биле извршени и каде се наоѓаат нивните судски предмети?
• Дали нивните семејства некогаш ја дознале целата вистина?

Во документот одговори нема. Постои само една статистичка рубрика во која луѓето осудени на затвор се ставени заедно со оние осудени на смрт, како да станува збор за обични бројки, а не за човечки судбини.

Македонската јавност има право да го знае точниот број. Семејствата имаат уште поголемо право да ги знаат имињата, обвиненијата, пресудите и околностите под кои биле извршени казните. По повеќе од три децении независност, одговорот „не знаеме“ веќе не е прифатлив.

Кога идејата за независност беше кривично дело

Историската противречност е сурова. Во 1991 година македонските граѓани гласаа за самостојна и суверена држава. Само две години подоцна, МВР документираше дека претходниот систем прогонувал повеќе од илјада луѓе токму поради таа цел. Со други зборови, идејата што во 1991 година стана темел на државноста, со децении претходно била третирана како непријателска и сепаратистичка активност.

Тоа не значи дека сите регистрирани организации биле идентични. Не знаеме какви средства користела секоја од нив — дали некои навистина подготвувале насилни дејства или, пак, само печателе летоци, пишувале пароли, формирале политички кружоци и дебатирале за независноста. Затоа не смееме некритички да ја прифатиме тогашната полициска квалификација „терористичко-сепаратистички“. Тоа е јазикот на тогашниот режим, а не конечен историски суд. Една демократска држава мора поединечно да утврди кој бил осуден за насилство, а кој бил прогонуван поради политичка мисла, национално убедување или јавно застапување на македонската независност. Ако сите биле ставени во иста безбедносна категорија, тогаш државата не ги гонела само сторителите на конкретни кривични дела — таа ја гонела самата идеја.

А идејата беше – самостојна Македонија.

Бројките што бараат проверка

Достапниот текст содржи и очигледна статистичка нелогичност. Во списокот на откриени организации двапати се појавуваат 1962 и 1964 година. Кога ќе се соберат наведените годишни податоци, се добиваат 101, а не 105 групи. Можно е да станува збор за техничка грешка при препишувањето или погрешно наведена година, но можно е пропустот да е во самата оригинална информација.

Затоа, потребно е оригиналниот документ да биде објавен во целост, заедно со сите прилози врз основа на кои бил составен. Ако државата во 1993 година можела да пресмета 105 организации, 1.200 припадници и 1.045 уапсени лица, тогаш мора да постојат и нивните поединечни досиеја. Мора да постојат имиња, решенија, обвиненија, пресуди и службени извештаи. Не бараме ревизија или фабрикување на историјата. Бараме објавување на онаа што државата веќе ја документирала.

Во чие име биле осудувани?

Овие луѓе не биле прогонувани од некаква апстрактна, невидлива сила. Нив ги следеле институции, ги апселе службени лица, ги обвинувале јавни обвинители и ги осудувале судови. Репресијата секогаш има институционална адреса. Затоа денешната македонска држава не може да се задоволи со изговорот дека сето тоа му припаѓа на едно минато време. Таа не е виновна за одлуките на поранешниот режим, но е одговорна за начинот на кој денес се однесува кон неговите жртви.

• Молкот е одлука.
• Неотворањето на архивите е одлука.
• Криењето на бројот на смртните пресуди е одлука.
• Отсуството на поединечна рехабилитација е одлука.

А заборавањето е последната казна што државата може да им ја изрече на луѓето кои еднаш веќе биле прогонувани.

Барам официјално извинување

Како граѓанин на оваа земја, барам државата официјално, недвосмислено и без релативизирање да им се извини на сите луѓе кои биле неосновано следени, прогонувани, затворани или осудувани поради мирното застапување на идејата за самостојна Македонија. Извинувањето не смее да биде општа, паушална декларација со која сите ќе бидат споменати, а никој нема да биде именуван. Тоа мора да биде проследено со конкретни институционални мерки:

• целосно објавување на информацијата на МВР од септември 1993 година;
• утврдување на точниот број лица осудени на смрт;
• објавување на нивните имиња и пресуди, со целосно почитување на приватноста на семејствата;
• јасно разграничување меѓу лицата осудени за насилни дела и оние прогонувани поради политичко убедување;
• ревизија на политички мотивираните судски постапки;
• поединечна рехабилитација на неправедно осудените;
• достоинствено државно одбележување на жртвите.

Извинувањето без вистина е само протоколарна формалност. Вистината без одговорност е само мртов архивски податок.

Барам правична компензација

Барам државата да воспостави законски механизам за правична компензација на преживеаните политички прогонувани лица и на семејствата на неправедно осудените. Компензацијата не може да го врати одземеното време. Не може да ги поправи уништените кариери, распаднатите семејства, конфискуваниот имот и децениите минати под етикетата „државен непријател“. Но, таа е неопходно признание дека неправдата не била приватна несреќа, туку директна последица на дејствувањето на државниот апарат.

Секако, правото на компензација мора да се утврдува поединечно и врз основа на релевантни документи. Не секое лице опфатено со безбедносните евиденции било автоматски невино за секое дело. Но, никој не смее да биде лишен од слобода, осуден или прогонуван само затоа што верувал во независна Македонија. Особено е неприфатливо семејствата на лицата кои биле осудени на смрт и денес да немаат пристап до вистината.

Државата им должи повеќе од молк

Во 1993 година МВР ја знаело точната бројка. Знаело дека 1.045 луѓе биле лишени од слобода и дека 242 биле ставени во категоријата осудени на смрт или на затвор до 15 години. Она што не ни го откри е колку од тие 242 лица ја добиле најкапиталната казна. Повеќе од три децении подоцна, тоа прашање сè уште виси во воздухот.

Не бараме реваншизам ниту нови политички поделби. Бараме историска вистина, институционална одговорност и правда за луѓето кои настрадаа за идејата врз која денес почива македонската независност. Најмалку што може да направи државата е да ги отвори документите, да ги соопшти имињата, да ги поништи неправедните пресуди, да се извини и да обезбеди правична компензација. Зашто држава која ги слави архитектите на својата независност, а ги премолчува луѓето осудени поради истата таа идеја, не ја познава сопствената историја.

Прашањето останува: колкумина биле осудени на смрт затоа што сакале Македонија да биде самостојна – и зошто нивната држава сè уште ги крие нивните имиња?

Извор за текстот: „Информација за преземените мерки на органите на власта спрема државјани на Република Македонија за кои во периодот 1945–1993 година се располагало со основани сомненија дека дејствувале за формирање самостојна и обединета Македонија“, МВР, стр. дов. бр. 160, Скопје, септември 1993 година; наведено и кај Иван Катарџиев, „ВМРО и македонското ослободително движење“, стр. 70.

Пронајдете не на следниве мрежи:

• 
• 
• 
• 
• 
•