Кога историчарите пишуваат за првата половина на 21 век, 2025 година ќе биде обележана со црвен маркер. Тоа не беше година на една голема експлозија, туку година на незапирливи експлозии.
Годината во која „меѓународната заедница“, тој апстрактен термин на кој ние во Босна и Херцеговина се потпиравме со децении, престана да постои во формата што ја знаевме.
Бруталната потврда за оваа нова реалност пристигна веќе на третиот ден од 2026 година, кога сликите од уапсениот венецуелски претседател Николас Мадуро на аеродромот во Њујорк го обиколија светот, испраќајќи јасна порака: влеговме во ера на гол интервенционизам каде силата ги пишува законите, а суверенитетот е привилегија само на оние кои можат да го бранат воено.
Ја испративме годината што аналитичарите веќе ја нарекуваат „Големиот замор“ (The Great Fatigue). Уморни од војната во Украина, уморни од инфлацијата, уморни од климатските предупредувања и уморни од политичката поларизација. Додека часовникот ги отчукува првите часови од новата година, светот повеќе не изгледа како глобално село, туку како низа утврдени логори кои сомничаво се гледаат еден со друг преку подигнати ѕидови.
Откако ја завршивме оваа тешка година, јасно е дека светот повеќе не функционира според правилата напишани во 1945 или 1991 година. Влеговме во ерата на „Свет без кормилар“.
Враќањето на Доналд Трамп и крајот на „Пакс Американа“
Централниот настан во годината, кој го диктираше темпото на сите други, се случи веќе на 20 јануари. Инаугурацијата на Доналд Трамп како 47-ми претседател на САД не беше само промена на администрацијата, туку и промена на парадигмата.
Она што аналитичарите го нарекоа „Трамп 2.0“ се покажа како многу подисциплинирана и порадикална верзија од неговиот прв мандат. Во текот на 2025 година, Белата куќа започна агресивна политика на протекционизам. Воведувањето универзални царини од 10 до 20 проценти за повеќето увезени стоки испрати шок-бранови низ глобалните берзи, а трговската војна со Кина влезе во нова, „студена“ фаза на технолошка поделба.
За Европа, пораката од Вашингтон беше ладен туш: НАТО повеќе не е гаранција, туку трансакција. Барањето на Трамп европските членки да ги зголемат трошоците за одбрана на 3 проценти од БДП создаде паника во европските престолнини, принудувајќи ја ЕУ сериозно да размисли за сопствената стратешка автономија за прв пат.
Украина и Русија: Крајот на илузиите и почетокот на „корејското сценарио“
Најважната геополитичка приказна во 2025 година не беше новата офанзива, туку нејзиното отсуство. По крвавите и исцрпувачки кампањи од 2023 и 2024 година, војната во Украина влезе во фаза на метастаза во 2025 година.
Во текот на целата година, фронтовската линија во Донбас и Запорожје се движеше помалку отколку во која било претходна година од војната. Руската стратегија на „мелница за месо“ продолжи, но со помал интензитет поради исцрпувањето на човечките ресурси. Од друга страна, Украина се соочи со драматична криза на мобилизација. Сликите од присилна регрутација на улиците на Киев и Одеса станаа мрачна секојдневна појава, додека Западот, притиснат од сопствените економски проблеми и политичките промени во Вашингтон, почна да ја затвора славината.
Она што се случуваше зад затворени врати беше поважно од она што се случуваше во рововите. Годината 2025 година донесе фактичко признание од страна на западните служби дека враќањето на војската кон границите од 1991 година повеќе не е реално на краток рок. Терминот „корејско сценарио“, прекин на огнот без мировен договор, со силни безбедносни гаранции за слободниот дел од Украина, од табу тема стана доминантна стратегија. Иако Зеленски продолжува јавно да ги отфрла територијалните отстапки, притисокот за „замрзнување“ на војната за да се спречи целосен колапс на украинската економија стана неподнослив.
Додека Америка го зајакнуваше својот изолационизам, Европа се бореше со внатрешни демони. Политичкиот земјотрес во Германија беше најважниот европски настан во годината. По распадот на „коалицијата Семафор“, предвремените избори одржани на 23 февруари го донесоа очекуваниот пресврт кон десно.
Победата на ЦДУ/ЦСУ и формирањето на нова влада го означи крајот на ерата на Олаф Шолц. Германија зазеде многу построг став кон миграцијата во 2025 година, ефикасно суспендирајќи делови од Шенгенскиот договор со воведување трајни гранични контроли. Овој „германски пресврт“ се прелеа на остатокот од континентот, каде што десничарските и суверенистичките партии станаа мејнстрим, менувајќи ја самата структура на Европската Унија од либерален проект во „Тврдина Европа“.
Пацификот: Годината на „сивата блокада“ на Тајван
Кинескиот претседател Си Џинпинг ја искористи 2025 година за да ги тестира црвените линии на Западот, но не со инвазија, туку со она што воените стратези го нарекуваат „сива зона на војување“.
Вежбата „Common Sword 2025B“ ова лето не беше само вежба. Кина воведе 14-дневен „карантин“ околу Тајван под изговор за инспекција на трговски бродови за наводен шверц со оружје. Светот за момент виде како изгледа прекинувањето на протокот на напредни чипови.
САД и нивните сојузници (Јапонија, Филипините, Австралија) одговорија со формирање придружни конвои, но никој не испука прв истрел. Кина ја постигна својата цел: го нормализираше своето поморско присуство во тајванските води и покажа дека може да ја задуши економијата на островот без да испрати ниту еден војник. Во 2025 година, Пацификот стана најмилитаризираната зона на планетата.
Додека очите на светот беа вперени во Тајван, Карипското Море тивко стана полигон за обука за „хибридно поморско војување“ во текот на 2025 година. Под маската на борба против нарко-картелите, Јужната команда на САД (SOUTHCOM) спроведе серија агресивни интервенции, потопувајќи и запленувајќи десетици таканаречени „бродови-духови“ за кои Вашингтон тврдеше дека се дел од „државната нарко-мрежа на Мадуро“. Оваа операција, еуфемистички наречена „засилен надзор“, всушност беше поморска блокада на Венецуела во сè освен во името.
Секој инцидент на море беше проследен со жестока реторика од Вашингтон, кој директно го обвини Мадуро за „хемиска војна со фентанил“ против американски граѓани, со што изгради оправдување за воена акција во американската јавност. Сега е јасно дека овие судири не беа само полициски акции, туку систематско тестирање на венецуелската одбрана што служеше како логистичка и разузнавачка подготовка за она што следеше во јануари 2026 година, операцијата „Апсолутна решителност“ и отстранувањето на Мадуро.
Блискиот Исток: Израелско-иранската војна, Газа во 2025 година и меѓународен срам
Годината 2025 на Блискиот Исток беше обележана не само со трагичното преживување на жителите на Појасот Газа, туку и со драматичното проширување на конфликтот во регион кој со децении беше тенко расцепена тектонска плоча меѓу државите и народите.
Додека Појасот Газа продолжуваше да биде место на брутални израелски воени операции кои ги претворија урбаните средини во урнатини, хуманитарните кризи се продлабочуваа, а меѓународната заедница остана неспособна во својот ефикасен одговор. Десетици илјади цивили ги загубија животите, болниците беа преоптоварени, додека блокадата и контролата на пристапот до помош од страна на Израел доведоа до акутен недостиг на храна и лекови, што многу глобални хуманитарни организации го опишаа како хуманитарен колапс. Покрај директните воени напади, блокадите и уништувањето на клучната инфраструктура, реакциите на Западот беа претежно ограничени на дипломатски изрази на загриженост, без вистински притисок за запирање на насилството и заштита на цивилите, што дополнително го отвори прашањето за двојни стандарди во меѓународните интервенции и правдата.
Во исто време, тензиите меѓу Израел и Иран ескалираа во најсериозниот директен конфликт меѓу двете држави во последните децении, значително проширувајќи ја регионалната криза. Во јуни 2025 година, Израел започна голема воена кампања против Иран, почнувајќи со серија прецизни воздушни напади врз иранските нуклеарни и воени инсталации, вклучувајќи го и комплексот Натанц и други објекти поврзани со нуклеарната програма.
Според израелските власти, овие напади имале за цел да ја неутрализираат нуклеарната програма на Иран, која Тел Авив ја смета за егзистенцијална закана, но во пракса тие претставуваа претходно невидена агресија против суверена држава без јасен меѓународен мандат.
Војната набрзо ескалираше во размена на илјадници ракети, Иран возврати со повеќе од 300 ракети и дронови насочени кон израелските урбани центри, вклучувајќи ги Тел Авив и Хаифа, со што ја демонстрираше својата способност да нанесе штета длабоко на израелска територија и демонстрирајќи дека никој не може да смета на целосна непробојност на израелската одбрана.
Оваа ескалација ги вовлече САД во конфликтот, кој ги погоди нуклеарните постројки на Иран заедно со Израел во операција што американските претставници ја нарекоа „Полноќен чекан“, споредувајќи го уништувањето на иранските постројки со безбедносната цел за спречување на нуклеарно оружје, но без сериозна меѓународна дебата за легалноста, цивилните ризици и долгорочните последици.
Израелско-иранската војна, иако релативно кратка по траење, имаше длабоки последици: таа не само што го истакна недостатокот на ефикасни меѓународни механизми за ограничување на едностраните воени дејствија од страна на големите сили, туку и ја разоткри опасната подготвеност да се жртвуваат цивилни жртви и регионална стабилност во име на стратешките интереси. Овој конфликт не беше само безбедносна операција против нуклеарни закани, туку е окарактеризиран како проширување на конфликтниот регион што дополнително го дестабилизира Блискиот Исток и фрла сомнеж врз етикетите за „одбрана“ што ги користат владите за да ги оправдаат разорните воени напади без транспарентен меѓународен надзор или легитимитет.
Додека глобалните набљудувачи дебатираат дали ваквите воени операции биле оправдани во однос на реална безбедносна закана, фактот останува дека во 2025 година, обемот и интензитетот на конфликтот доведоа до уште поголеми цивилни жртви, проширување на воената зона и длабок колапс на основните правила на меѓународното право и хуманитарната заштита.
Сепак, она што светот срамно го игнорираше е Судан. Годината 2025 година ќе се запише како годината кога суданската граѓанска војна ја предизвика најголемата хуманитарна криза на планетата, со милиони раселени и гладни, додека камерите беа фокусирани на друго место. Ова стана класичен пример за „прокси“ војна каде што сили како Русија и Емиратите го тестираат своето оружје и влијание далеку од очите на јавноста.
Технолошка војна: Беспилотните летала и вештачката интелигенција како ново нуклеарно оружје
Ако 20 век беше дефиниран од атомската бомба, 2025 година беше дефинирана од автономниот дрон. Војната во Украина и конфликтите на Кавказ покажаа дека тенковите од 10 милиони долари се беспомошни против рој дронови од 500 долари водени од вештачка интелигенција.
Годината 2025 беше пресвртница бидејќи вештачката интелигенција за прв пат беше масовно користена за когнитивна војна. Изборните циклуси во Германија, Канада и Латинска Америка беа сцена на софистицирани кампањи за дезинформации. Видеата на политичари кои кажуваат работи што никогаш не ги кажале станаа толку реалистични што традиционалните медиуми ја изгубија битката со верификацијата. Во 2025 година, довербата во „вистината“ достигна рекордно ниско ниво.
Исто така, ја видовме првата голема примена на кибер-кинетичката војна: нападите врз електричните мрежи и водоводните цевки повеќе не беа теоретска закана, туку реалност во неколку помали конфликти во Азија и Источна Европа.
Економија: Фрагментација и крај на глобализацијата каква што ја знаеме
Економистите ја прогласија 2025 година за година на „геоекономијата“. Трговијата повеќе не е водена од профитот, туку од националната безбедност.
Светот се подели на два неповрзани економски блока:
Сфера Г7+: САД, Европа и сојузниците се обидуваат да ги „деризикуваат“ своите економии од Кина, плаќајќи висока цена преку инфлација и поскапи производи.
БРИКС+ сфера: Кина, Русија, Индија, Бразил и нови членки, кои брзо градат паралелен финансиски систем за да го заобиколат доларот.
Во 2025 година, поседувањето стратешки суровини (литиум, кобалт, ретки метали) стана поважно од поседувањето девизни резерви. Европа, и покрај амбициозните планови, продолжи да ја губи својата индустриска база поради високите цени на енергијата, додека САД и Кина привлекуваа фабрики со субвенции.
Што нè очекува во 2026 година?
Ако денот се познава по утрото, 2026 година започна со геополитички земјотрес што ја редефинираше американската моќ. Веќе во раните утрински часови на 3 јануари, светот беше сведок на операцијата „Апсолутна решителност“, апсењето на венецуелскиот претседател Николас Мадуро од страна на американските специјални сили.
Овој настан постави мрачен тон за годината што претстои: Америка покажа дека може да „обезглави“ кој било режим, но во исто време го разоткри парадоксот на сопствената политика, извозот на демократија со сила, додека дома сè повеќе наликува на оние против кои се бори. Венецуела стана брутално предупредување дека во новиот светски поредок суверенитетот станува илузија за оние без моќни заштитници и дека САД под Трамп влегуваат во фаза на „увоз на автократија“ преку демонстрација на империјална моќ.
Постојат две сценарија за 2026 година, ова би можело да биде година на „Големиот договор“ или ескалација. Сите индикатори велат дека војната во Украина не може да преживее во 2026 година во овој формат, ресурсите се исцрпуваат. Се очекува формализација на „замрзнат конфликт“ наметнат однадвор, или (помалку веројатно) директно влегување на силите на НАТО во неборбени улоги за обезбедување на заднината, што би го зголемило ризикот од ескалација до максимум. 2026 година ќе биде годината кога ќе бидат нацртани нови карти на Европа.
Економистите предупредуваат дека протекционистичките мерки воведени во 2025 година (тарифи, трговски бариери) ќе го имаат својот целосен ефект кон средината на 2026 година. Се очекува забавување на глобалната трговија, што најмногу ќе ги погоди извозно ориентираните економии како Германија, а воедно и сите оние кои зависат од германските нарачки.
Инвеститорите инвестираа трилиони во вештачка интелигенција во 2025 година без поврат на профитот. „Момент на вистината“ се очекува во 2026 година. Доколку компаниите за вештачка интелигенција не успеат да покажат профитабилност, ќе следи пад на берзата сличен на оној од „.com“ меурот од 2000 година, што би можело да го турне светот во рецесија. Исто така, во 2026 година, разликувањето на реалноста од длабоката содржина ќе стане речиси невозможно за просечниот корисник. Се предвидува дека ова ќе доведе до целосна ерозија на довербата во медиумите и институциите, создавајќи плодна почва за нови форми на авторитаризам. Вистината повеќе нема да биде факт, туку прашање на избор на алгоритам.
Климатската миграција како безбедносна закана бр. 1: Откако сушите во 2025 година ги уништија жетвите во Северна Африка и Јужна Европа, 2026 година носи ризик од масовна миграција. Очекувајте водата да стане причина за нови конфликти, а границите на Европа да станат уште потешки, со технологија за надзор каква што никогаш не можевме да замислиме.
Вселената како ново бојно поле: САД и Кина планираат клучни мисии на Месечината во наредните години. Во 2026 година, очекуваме првите сериозни дипломатски (а можеби и други) инциденти во врска со правата на лунарните ресурси и уништувањето на сателитите.
Годината 2025 нè исцрпи, но и нè отрезни. Влегуваме во 2026 година со помалку илузии, но и со помалку сигурност. Светот стана мултиполарен, трансакциски и опасен. Ерата на евтини пари, евтина енергија и американскиот безбедносен чадор е завршена.
Во свет на судир на гиганти, и каде што меѓународното право е вредно само колку што моќните сили се подготвени да го спроведуваат или да го прекршуваат неказнето, единствената стратегија е прагматизмот и зајакнувањето на сопствениот капацитет за преживување.
Пронајдете не на следниве мрежи:
