Речиси триесет години по премиерата, документарната серија „Смртта на Југославија“ останува едно од најважните и највлијателните телевизиски сведоштва за распадот на државата што со децении претставуваше модел на мултиетнички соживот во Студената војна.
Емитувана во 1996 година на Би-Би-Си, во време кога војните на територијата на поранешна Југославија сè уште траеја, серијата во шест епизоди исцрпно ја претстави политичката, воената и психолошката драма на распадот на заедничката држава. Авторите на документарецот, Пол Мичел, Брајан Лапинг и Норма Перси, успеаја да го покажат она што ниеден западен медиум претходно не го направил, директните признанија на клучните актери (вклучувајќи ги и оние кои беа воени злосторници) кои ја решија судбината на Југославија.
Автентичност преку сведоштвата на главните актери
Она што ја издвојува „Смртта на Југославија“ од сите други обиди да се прикаже југословенската дезинтеграција е неверојатната достапност на соговорниците. Во документарецот зборуваат речиси сите клучни лидери: Слободан Милошевиќ, Фрањо Туѓман, Алија Изетбеговиќ, Милан Кучан, Киро Глигоров, Анте Марковиќ, Борисав Јовиќ, Вељко Кадијевиќ, па дури и меѓународни посредници како Лорд Карингтон и Ворен Цимерман.
Нивните изјави, снимени веднаш по настанот, без последователна историска дистанца, го прават овој документарец вреден извор за разбирање на политичката динамика што доведе до крвавото распаѓање на заедничката држава, а дел од материјалот беше искористен и во Хашкиот трибунал. Сведоците зборуваа отворено, честопати обидувајќи се да ги оправдаат сопствените одлуки, па затоа документарецот, покрај тоа што е историски, има и силен психолошки карактер, портрет на моќ, амбиции и илузии.
Структурирано како хроника на дезинтеграција
Серијата е поделена на шест епизоди кои ги следат настаните по хронолошки редослед, од смртта на Јосип Броз Тито до потпишувањето на Дејтонскиот мировен договор:
„Моќта на народот“ ја раскажува приказната за подемот на национализмот во Србија кон крајот на 1980-тите и подемот на Слободан Милошевиќ, кој го користи српското национално чувство за да ја преземе контролата врз политичките процеси во федерацијата.
„Патот кон војната“ го анализира распадот на Сојузот на комунисти на Југославија и почетокот на вооружените конфликти во Словенија и Хрватска во 1991 година.
„Војните за независност“ ја прикажува бруталноста на војната во Хрватска и неможноста на меѓународната заедница да реагира навремено.
„Портите на пеколот“ донесува потресни сведоштва за почетокот на војната во Босна и Херцеговина, опсадата на Сараево и масакрите врз цивилите.
„Безбедни зони“ се занимава со трагедиите во „безбедните зони“ на ОН, вклучувајќи ги Сребреница и Жепа, и политичките игри на големите сили.
„Pax Americana“ (Американски мир) ја завршува приказната опишувајќи ја американската дипломатска иницијатива што доведе до Дејтонскиот мировен договор во 1995 година.
Методологија: комбинација од архиви, сведоштва и драматургија
„Смртта на Југославија“ е извонредно режиран и монтиран. Документарецот користи огромна количина архивски материјал, телевизиски снимки од седници, воени операции, митинзи, дипломатски состаноци и воени извештаи. Сето ова е вешто испреплетено со ексклузивни интервјуа и наратив кој не зазема страна, туку поставува прашања и отвора дилеми.
За разлика од многу подоцнежни филмови за војната во Босна и распадот на Југославија, серијата на Би-Би-Си не користи патетика, туку ладна, аналитичка реконструкција. Токму оваа дистанца ја прави уште помоќна. Особено импресивни се сцените во кои поранешните југословенски лидери се обвинуваат меѓусебно, секој толкувајќи „кој прв го повлече чкрапалото“ од своја гледна точка.
Реакции и контроверзии
Кога се емитуваше, серијата предизвика големо внимание и контроверзии во регионот. Во Србија, многумина ја сметаа за пропаганда против Србите, во Хрватска како премногу наклонета кон Белград, додека во Босна и Херцеговина честопати беше оценувана како премногу неутрална кон агресијата.
Сепак, со текот на времето, меѓу историчарите, новинарите и политичките аналитичари се формираше консензус дека „Смртта на Југославија“ претставува најобјективниот документарец некогаш направен за распадот на федерацијата. Неговата вредност не е во тоа што нуди „крајна вистина“, туку во тоа што му овозможува на гледачот да извлече свои заклучоци врз основа на изјавите на оние што ја уништија Југославија одвнатре.
Зад сцената на снимањето: лично сведоштво од продуцентот Пол Мичел
Продуцентот и режисер на последната епизода од серијата „Pax Americana“, Пол Мичел, подоцна зборуваше за своите искуства при снимањето на документарецот, откривајќи колку снимањето било опасно и емоционално напорно. Мичел, вели тој, поминал повеќе од година и пол на боиштата на поранешна Југославија, гледајќи го распаѓањето на земјата одблизу.
Тој се присети како, за време на посетата на опколено Сараево, ги прекршил речиси сите безбедносни правила, возејќи мал Фиат Панда низ снајперски оган за да стигне до соговорникот и да сними автентични сцени од секојдневниот живот. Еден од неговите соработници бил падобранец од Австрија, кој ја извршувал и улогата на теренски продуцент.
„Кога поминувате толку многу време во такви околности, неизбежно развивате сочувство кон луѓето со кои делите страв, неизвесност и надеж“, рече Мичел во едно интервју во 2025 година.
Тој особено се сети на летото 1995 година, кога членови на ОН беа земени како заложници околу Горажде, додека меѓународната заедница очајно се обидуваше да ја запре војната. Недолго потоа, во ноември истата година, беше постигнат Дејтонскиот мировен договор.
„Работевме речиси две години на првите пет епизоди“, се сеќава Мичел. „А шестата, Pax Americana, ја завршивме за само неколку недели. Сè се случи неверојатно брзо. Толку многу луѓе загинаа, а потоа сè беше решено за неколку недели во Дејтон. Денес ми се чини нереално“.
Улогата на документарниот филм во јавната перцепција
Серијата имаше огромно влијание врз меѓународната јавност. Во време кога западните гледачи беа збунети од сложеноста на балканските конфликти, документарецот на Би-Би-Си обезбеди јасна наративна структура, објаснувајќи како етничките тензии, неуспешните реформи и националистичките политики се споиле во низа трагедии.
Во академските кругови, „Смртта на Југославија“ често се користи како алатка за предавање на универзитетите низ целиот свет, на курсеви по меѓународни односи, анализа на медиуми и современа историја. Често се споменува како претходник на модерните документарни филмови за „усна историја“, кои се потпираат на раскажувањето на сведоштвата на политичките и воените актери.
Три децении подоцна, „Смртта на Југославија“ сè уште се гледа, не само како историски извештај, туку и како предупредување. Гледано од денешна перспектива, во време кога националистичката реторика и митовите за минатото повторно се разгоруваат во регионот, овој документарец нè потсетува како реториката на поделба и страв неизбежно води кон конфликт.
Многу неодамнешни документарци, како што се серијата „Југославија: Некогаш имаше една земја“ или „Падот на Југославија“, долго време беа инспирирани од методологијата на Би-Би-Си. Сепак, ниту еден не успеа да постигне таква автентичност, бидејќи многу од протагонистите кои зборуваат во филмот сега се мртви, а нивните сведоштва остануваат неповторлив историски запис.
„Смртта на Југославија“ не беше само телевизиски проект, туку е историски артефакт. Снимена во време кога крвта сè уште течеше, без последователна политичка корекција и со неверојатен пристап до сите страни, оваа серија останува ненадминат пример за новинарски и документарни вештини.
The post „Смртта на Југославија“: Филмот што сите го гледаа, но многумина посакуваа никогаш да не беше направен (видео) appeared first on Во Центар.
