Во време кога глобалната борба против пушењето сè почесто се потпира на строги законски решенија, додека бројот на пушачи во многу земји и натаму останува висок, тројца поранешни експерти на Светската здравствена организација испраќаат порака што тешко може да се игнорира: политиките за тутун мора многу појасно да ја препознаат суштинската разлика меѓу цигарите што согоруваат тутун и алтернативите без чад. Нивната теза не е дека никотинот е безопасен, туку дека чадот од согорување е местото каде што се концентрира најголемиот дел од штетата. Затоа, производите што не создаваат чад и не го вклучуваат процесот на горење не смеат автоматски да се третираат како да имаат ист профил на ризик како цигарите.

Во април 2026 година, Роберт Биглхол, Рут Бонита и Тики Панг ја отворија една од најважните и најчувствителни теми во современото јавно здравје: дали светот може побрзо да го намали пушењето ако политиките конечно направат јасна и храбра разлика меѓу согорливите цигари и алтернативите без согорување? Нивната порака е јасна: ако светот сака пушењето да го сведе под пет проценти до 2040 година, досегашните мерки нема да бидат доволни сами по себе. Потребен е попаметен пристап – таков што нема да ја избрише границата меѓу чадот и производите без чад, туку ќе ја стави токму таа разлика во центарот на политиките.

Во земји каде што пушењето останува длабоко вкоренета навика, традиционалните политики можат да бидат неопходни, но не и доволни. Според авторите, возрасните пушачи треба да добијат јасна, точна и научно заснована информација дека цигарата што гори и создава чад не е исто што и алтернатива без согорување. Тоа е централната линија на нивниот предлог: клучната граница не е само дали производот содржи никотин, туку дали создава чад. Токму чадот, а не самиот никотин, е главната точка на разлика што политиките мора да ја препознаат ако навистина сакаат да го намалат пушењето.

Тежина на пораката: луѓе што ја познаваат глобалната здравствена политика однатре

Оваа порака добива дополнителна тежина затоа што не доаѓа од маргините на дебатата, туку од луѓе со долгогодишно искуство во самиот систем на глобалното јавно здравје. Биглхол раководел со одделот на СЗО за хронични болести и унапредување на здравјето. Бонита била директорка за надзор на незаразните болести, а Панг повеќе од една деценија го водел одделот за истражувачка политика и соработка. Нивниот коментар не е официјален став на СЗО, но е влијателен независен повик од тројца луѓе што добро знаат како функционира меѓународната регулаторна машина и каде таа може да стане побавна од реалноста.

Нивниот став не е повик за слабеење на контролата на тутунот. Напротив, тој е повик за попрецизна и поинтелигентна регулација. Најстрогите мерки, велат тие, треба да останат насочени кон производите што согоруваат тутун, создаваат чад и носат највисока токсична изложеност. Алтернативите без чад, пак, треба да бидат регулирани според нивните реални карактеристики, а не само според фактот дека содржат никотин. Разликата е суштинска: кај цигарите има согорување, чад и комплексна мешавина на штетни материи; кај производите без чад нема ист процес на горење, ниту иста изложеност. Тоа не ги прави безопасни, но ги прави различни, а политика што ја брише таа разлика ризикува да ја промаши главната цел: помалку луѓе што продолжуваат да пушат цигари.

Јапонија: пазар што покажа колку брзо може да се промени однесувањето на пушачите

Јапонија е еден од најсилните примери во оваа дебата. Од 2011 до 2023 година, вкупната продажба на цигари во земјата се намалила за 52,7 отсто. Во првите години намалувањето било постепено. Но по 2015 година, паралелно со пошироката достапност и употреба на уреди што го загреваат тутунот без класично согорување, падот на продажбата на цигари значително се забрзал.

Ова не е едноставна приказна со една причина и еден резултат. На пушењето влијаат даноците, демографијата, цените, јавната свест, правилата за употреба и промената на општествените норми. Но, јапонскиот пример покажува нешто што регулаторите не можат да го игнорираат: кога возрасните пушачи добиваат пристап до производи без класично согорување и јасна информација за разликата, дел од нив ја напуштаат цигарата. Затоа, прашањето за политиката не е само колку нови производи се продаваат, туку дали тие ја заменуваат цигарата. Притоа, производот што гори, создава чад и прави најголема штета.

Шведска: земја што ја намали употребата на цигари без да ја игнорира реалноста на никотинот

Шведска нуди поинаква, но подеднакво моќна лекција. Според националната мерка за секојдневно пушење, стапката во 2024 година изнесувала 5,4 отсто, наспроти околу 14 отсто во 2006 година. Овој резултат не е производ на една мерка, туку на комбинација од даноци, ограничувања на рекламирањето, старосни граници, простори без чад, здравствени предупредувања и превентивни програми.

Но, Шведска истовремено долго време прави јасна разлика меѓу цигарите што согоруваат тутун и никотинските производи без чад. Токму тука е суштината на нејзиното искуство: ниската стапка на пушење не значи дека исчезнала секоја употреба на никотин, туку дека драматично е намален делот од населението што вдишува чад од согорување. За јавното здравје, тоа е клучна разлика.

Сепак, шведскиот пример не е аргумент за неконтролирана либерализација. Напротив, тој покажува дека диференцираната регулација мора да оди рака под рака со строга заштита на младите. Растот на употребата на орални никотински производи кај дел од младите, особено кај младите жени, е предупредување дека пристапот пропорционален на ризикот мора да вклучи силна проверка на возраста, контрола на маркетингот и постојано следење на навиките. Диференцијацијата не смее да стане врата за нова употреба кај малолетниците; таа треба да биде инструмент за возрасните пушачи што инаку би продолжиле со цигари.

Нов Зеланд: брз пад, но и потсетник дека просекот не ја кажува целата приказна

Нов Зеланд ја надополнува сликата со уште еден пример на забрзан пад на пушењето. Секојдневното пушење таму се намалило од 16,4 отсто во 2011/2012 година на 6,8 отсто во 2024/2025 година. Во истиот период се зголемила употребата на производи без согорување, но и тука промената не може да се сведе на една единствена причина. Земјата комбинира силни мерки за контрола на тутунот, поддршка за откажување, даночна политика и кампањи насочени кон јавното здравје.

Но, новозеландското искуство носи и важна опомена: националниот просек може да изгледа охрабрувачки, а пушењето сепак да остане концентрирано во одредени заедници. Кај домородното население и во социјално најранливите средини, товарот останува поголем. Затоа успешната политика не смее да се задоволи само со една просечна бројка. Таа мора да следи кој навистина престанал да пуши, кој останува зависен од цигарите и кои групи не ја добиваат потребната поддршка.

Македонија: високата стапка на пушење бара похрабра и попрецизна политика

За Македонија, оваа дебата не е далечна глобална тема, туку директно прашање на јавно здравје. Со проценета распространетост на употребата на тутун од 39,6 отсто кај лицата над 15 години во 2022 година, земјата се соочува со еден од најсериозните здравствени предизвици во регионот. Податоците не се секогаш целосно споредливи со оние од Јапонија, Шведска и Нов Зеланд, но суштината е јасна: кога стапката на пушење е толку висока, политиката не смее да остане на мали, бавни и рутински чекори. Потребен е похрабар пристап што истовремено ќе биде строг кон цигарите, јасен кон јавноста и прецизен во разликувањето на производите според ризикот затоа што не е исто производ што гори и создава чад и производ што функционира без согорување.

Пораката не е да се укинат даноците, забраните за рекламирање, просторите без чад, поддршката за откажување или контролата на нелегалната трговија. Пораката е дека овие мерки треба да се надградат со јасна категоризација. Цигарата што гори тутун не треба да се третира како идентична со алтернатива без согорување. Чадот не е спореден детал, туку клучната граница меѓу најштетната форма на употреба и производите што имаат поинаков начин на функционирање. Сите категории треба да бидат регулирани строго, но правилата треба да ја следат нивната реална изложеност и ризик, наместо сите производи автоматски да се ставаат под ист знак само затоа што содржат никотин.

Искуствата на Јапонија, Шведска и Нов Зеланд не се готов рецепт за Македонија. Но тие испраќаат важна порака: резултати има таму каде што политиките не ја игнорираат разликата меѓу производите што создаваат чад и оние што не создаваат чад. Секоја земја има свој пазар, свои навики, свои институции и свој капацитет за спроведување. Затоа поентата не е да се преслика туѓ модел, туку да се извлече лекцијата што е заедничка во сите три примери – цигарата мора да остане во фокусот како производ со најголема штета, додека алтернативите без чад треба да се третираат различно, строго контролирано и според нивниот реален профил на ризик.

За Македонија, тоа значи политика што ќе држи две линии истовремено: нулта толеранција за пристап на малолетници до никотински производи и појасна, научно заснована информација за возрасните пушачи. Младите мора да останат заштитени преку строга контрола на продажбата, ограничен маркетинг и постојано следење на навиките. Но ако стапката на пушење останува висока, тогаш и пристапот кон возрасните пушачи мора да биде поамбициозен – со политики што не ги ставаат сите производи во иста категорија, туку го насочуваат најсилниот притисок таму каде што е и најголемата штета: кон цигарата што гори и создава чад.