Се очекува глобалната побарувачка за вода да се зголеми за 55 проценти до 2050 година, додека Европа се соочува со зголемен притисок врз своите водни ресурси. Низ целиот континент, сушите стануваат сè почести и поинтензивни, предизвикувајќи недостиг на вода и зголемувајќи го ризикот од исцрпување на резервите.
Друг сериозен проблем се застарените мрежи за водоснабдување. Во Европа, околу 23 проценти од пречистената вода се губи пред да стигне до потрошувачот и да се фактурира, главно поради стари цевки и протекување во мрежата.
Според „Вотер Јуроп“, модернизацијата на водоводните мрежи и користењето технологии базирани на вештачка интелигенција би можеле да помогнат во раното откривање на протекувања и поефикасно управување со водните ресурси. Овие мерки би можеле да заштедат околу 3 милијарди евра годишно и да придонесат за создавање на повеќе од 13.000 работни места.
Бидејќи климатските промени ги интензивираат сушите и ја ограничуваат достапноста на вода, инвестициите во водоводната инфраструктура и новите технологии сè повеќе се сметаат за неопходност за спречување на загубите и гарантирање на одржливо снабдување со вода во иднина, пишува euronews .
Европа губи околу 23 проценти од својата вода што не носи приходи (NRW) поради протекување во мрежите за водоснабдување. Станува збор за вода што се вади и се третира, но никогаш не стигнува до домаќинствата, предизвикувајќи огромни финансиски загуби и зголемувајќи го притисокот врз водните ресурси.
Нивото на загуби значително варира од една земја до друга. Во Холандија е околу 6 проценти, додека во Бугарија достигнува до 45 проценти. Дел од проблемот е поврзан со фактот дека многу мрежи за водоснабдување се стари и поправките често се вршат дури откако ќе се појават оштетувања и протекувања.
Само во 2024 година, протекувања се откриени во 67 проценти од следените објекти во Европската Унија. Како резултат на тоа, се изгубени околу 772 милиони литри вода, количина еквивалентна на речиси 300 олимписки базени, додека трошоците предизвикани од овие загуби надминаа 3 милиони евра.
Податоците од финската компанија за вода „Смартватен“ исто така го покажуваат обемот на проблемот. Во 2025 година, од 19,3 милијарди литри вода што биле следени, околу 1,47 милијарди литри биле изгубени поради протекување. Ова е еквивалентно на околу 9,8 милиони кади исполнети со вода.
Во оваа ситуација, дигитализацијата и употребата на вештачка интелигенција се сметаат за алатки што можат значително да помогнат во намалувањето на загубите. Новите технологии им овозможуваат на компаниите за вода да преминат од периодични инспекции и интервенции само откако ќе се појави проблем, кон континуирано следење, предвидливо одржување и проактивно управување со мрежата.
Според Дурк Крол, извршен директор на „Вотер Европа“, вештачката интелигенција го менува начинот на управување со водоводните мрежи, овозможувајќи порано идентификување на проблемите и интервенција пред истекувањата да предизвикаат уште поголеми загуби.
Низок приоритет
Поголемиот дел од европските водоводни и канализациски мрежи се изградени во периодот по Втората светска војна и сега се во напредна фаза на амортизација. Ова изнесува околу 4,4 милиони километри водоводни мрежи и 2,6 милиони километри канализациски мрежи, од кои голем дел бара интервенција и реновирање.
Со текот на годините, промените на температурата, движењата на земјиштето и хемискиот состав на водата постепено ги оштетувале цевките, зголемувајќи го бројот на дефекти и протекувања во мрежата.
„Голем дел од европската водна инфраструктура е под земја, па затоа останува невидлива за политиката и јавноста сè додека не се случи дефект“, рече Дурк Крол, извршен директор на „Вотер Европа“.
Според него, цевководите се долговечни инфраструктурни средства и често се очекува да останат во употреба со децении. Сепак, тарифите за вода и јавните буџети не секогаш биле доволни за да ги покријат сите трошоци за нивно работење, одржување и обновување.
Оваа ситуација предизвика значителен дел од европската водоводна инфраструктура да старее без да бидат извршени потребните инвестиции, зголемувајќи го ризикот од дефекти, протекување и загуби на вода во наредните години.
Причината за доцнењето со одржувањето на водоводната инфраструктура е уште подлабока, според Хилдегард Бентеле, европратеничка од групата на Европската народна партија (ЕПП) и претседателка на групата за вода на европратениците во Европскиот парламент. Според неа, Европа долго време ја потценува водата, сметајќи ја за бесплатен и лесно достапен ресурс.
„Водата претходно не се сметаше за стратешки приоритет – прашање кое Стратегијата за отпорност на вода веќе го решава“, објасни Бентеле.
Овој пристап, рече таа, придонел за занемарување на потребните инвестиции во водоводната инфраструктура. Во меѓувреме, климатските промени ја влошуваат ситуацијата, со топлотни бранови и продолжени суши што се шират низ делови од Европа.
Дурк Крол предупреди дека недостатокот на врнежи од дожд и повисоките температури се меѓу главните фактори што предизвикуваат суши. Сепак, загубите на вода поради протекување ја прават ситуацијата уште посериозна.
„Сушите се главно предизвикани од продолжен недостаток на врнежи од дожд и повисоки температури. Но, истекувањето ја намалува количината на употреблива вода, правејќи ги последиците од сушите потешки и предизвикувајќи тие побрзо да се претворат во недостиг на вода“, предупреди Крол.
На овој начин, проблемот со инфраструктурата станува проблем со безбедноста во водоснабдувањето, што ја прави модернизацијата на мрежите и поефикасното управување со ресурсите сè понеопходна за Европа.
Сепак не е доволно
Извештајот на EurEau за 2026 година покажува мало подобрување во намалувањето на загубите на вода во Европа. Според извештајот, загубите се намалиле на околу 23,5 проценти, во споредба со 24 проценти во 2021 година. Сепак, бројките покажуваат дека значителен дел од пречистената вода сè уште се губи пред да стигне до потрошувачите.
Европските даватели на водоснабдување инвестираат околу 36,6 милијарди евра годишно во инфраструктура, бројка што претставува зголемување од 17,5 проценти во споредба со 2021 година. Сепак, оваа сума се преведува на само околу 82,38 евра по лице годишно, што останува недоволно за да се задоволат растечките потреби за одржување и модернизација на мрежата.
Според Дурк Крол, земјите-членки на ЕУ продолжуваат да се соочуваат со доцнења во одржувањето, спротивставени приоритети, слабо повратување на трошоците и ограничен капацитет за спроведување на инфраструктурни проекти.
Хилдегард Бентеле истакнува дека ситуацијата е дополнително влошена од ниските тарифи за вода во некои европски земји. На пример, во Романија, цената може да биде ниска и до околу 1,5 евра за кубен метар, ограничувајќи ги приходите што можат да се користат за одржување и реновирање на мрежите.
Цените на водата остануваат политички чувствително прашање во Европа, бидејќи водата се смета за човеково право и основна услуга. Сепак, одржувањето на тарифите на вештачки ниски нивоа би можело да има долгорочни последици.
Крол предупредува дека „одржувањето на тарифите вештачки ниски би можело да ги одложи потребните инвестиции и да ги пренесе повисоките трошоци и ризици на идните корисници“.
Во овој контекст, предизвикот за Европа не е само да ги намали загубите на вода, туку и да најде рамнотежа помеѓу прифатливоста на тарифите за граѓаните и обезбедувањето доволно инвестиции за одржлива и климатски отпорна инфраструктура.
Фрагментацијата на водниот сектор го отежнува одржувањето и модернизацијата на инфраструктурата во Европа. Според EurEau, Германија и Франција имаат по повеќе од 5.000 даватели на водоводни услуги, голем број што создава тешкотии во координацијата и во реализацијата на големи инвестиции.
Според Дурк Крол, многу од овие оператори се премногу мали за сами да се справат со големи инфраструктурни проекти. Тие честопати немаат техничка експертиза, дигитални способности, економии на обем и доволен пристап до финансирање.
Сепак, Крол истакнува дека овие пречки можат да се ублажат преку регионална соработка, споделени услуги, унифицирани системи за податоци и здружување на проекти. Таквиот пристап би им овозможил на помалите оператори да споделуваат ресурси и експертиза, намалувајќи ги трошоците и зголемувајќи ја ефикасноста.
Во центарот на дебатата останува прашањето кој треба да плати за потребните инвестиции. „Главното прашање е кој треба да плати сега“, рече Хилдегард Бентеле.
За Крол, решението не лежи само во зголемувањето на сметките за вода, туку и во препознавањето на вистинската вредност на водата за економијата, јавното здравје и енергетската безбедност. Според него, водата треба да се третира како стратешка инфраструктура, каде што инвестициите денес можат да избегнат многу поголеми трошоци во иднина.
Ова значи покоординирана употреба на тарифи, даноци и јавни средства во инфраструктурата, индустријата и донесувањето одлуки за инвестиции. Целта е да се обезбедат одржливи и сигурни услуги за вода, а воедно да се обезбеди дека дополнителните трошоци нема да бидат неправедно оптоварени со најранливите домаќинства.
Вештачката интелигенција „ги прави невидливите загуби видливи“
Изградбата на нови капацитети во водниот сектор и обновувањето на инфраструктурата се неопходни, но дигитализацијата на мрежите за водоснабдување се смета за едно од главните решенија за намалување на загубите на вода што не носат приходи (NRW).
Според Дурк Крол, една од најголемите придобивки од дигитализацијата е тоа што „може да ги направи видливи невидливите загуби“. Протекувањата се често мали и постојани, па затоа можат да останат неоткриени со месеци или дури со години. Ова е она што ги прави особено скапи, бидејќи загубите се акумулираат постепено и можат да предизвикаат поголема штета на мрежата.
Современите технологии овозможуваат континуирано следење на инфраструктурата и идентификување на проблеми во реално време. Системите за детекција на протекување сигнализираат дефекти штом се појават, овозможувајќи им на операторите да интервенираат пред штетата да ескалира.
Друга технологија е акустичниот мониторинг, кој ги идентификува протекувањата со анализа на бучавата создадена од водата што тече од подземните цевки. Овој метод може да помогне во лоцирањето на протекувањата дури и кога тие не се видливи на површината.
Во меѓувреме, системите за управување со притисокот базирани на вештачка интелигенција можат автоматски да го регулираат притисокот во цевководите. Со оптимизирање на притисокот според побарувачката и условите на мрежата, овие системи имаат за цел да го намалат оптоварувањето на цевководите и да го намалат ризикот од прекини и пукања.
На овој начин, комбинирањето на инвестициите во инфраструктурата со дигитализацијата може да им помогне на европските градови побрзо да детектираат загуби, поефикасно да интервенираат и подобро да ја искористат секоја капка достапна вода.
Покрај технологиите за откривање на протекување, се користат дистрибуирани мерни области (DMA) за полесно следење на водоводните мрежи. Со делење на мрежата на помали, мониторирани области, операторите можат побрзо да идентификуваат каде се случуваат загуби и попрецизно да интервенираат.
Вештачката интелигенција може да игра важна улога и во справувањето со водниот стрес предизвикан од климатските промени. Технологијата може да анализира големи количини на податоци и да помогне во предвидувањето на сушите пред тие да станат кризни.
„Вештачката интелигенција може да ја подобри подготвеноста за суша со комбинирање на сателитски податоци со податоци од метеоролошки станици, теренски сензори, мониторинг на подземните води и акумулациите. Може да обезбеди веројатносни предупредувања неколку недели или, под соодветни услови, дури и неколку месеци однапред“, рече Дурк Крол.
Според него, придобивките од вештачката интелигенција можат да бидат уште поголеми ако податоците за водните ресурси се споделуваат отворено. Колку се достапни посигурни податоци, толку подобри модели за прогнозирање и системи за управување со водите можат да функционираат.
Поради оваа причина, „Вотер Европа“ го промовира создавањето на Дигитален единствен пазар на ЕУ за податоци и операции за вода. Овој систем би имал за цел да служи како „единствен и доверлив извор на информации“ на ниво на речен слив, овозможувајќи им на властите, компаниите за вода и економските корисници да се потпрат на истите потврдени податоци.
Крол нагласува дека ова не мора да значи дека сите податоци ќе бидат централизирани во единствена база на податоци. Според него, системот би можел да функционира преку федерирана структура, која ги поврзува доверливите податоци складирани од различни организации, правејќи ги достапни и употребливи на координиран начин.
Таквиот пристап би можел да го подобри не само откривањето на протекувања, туку и предвидувањето на сушата, управувањето со водните ресурси и побрзото донесување одлуки во сè понепредвидлива клима.
Но, дигитализацијата има и трошоци.
Дигитализацијата на водоводните мрежи нуди одлични можности за подобрување на управувањето со водите, но во исто време носи и нови ризици. Хилдегард Бентеле нагласи дека водоводните компании се дел од критичната инфраструктура на земјите-членки и затоа мора да бидат опремени со силни заштитни мерки од сајбер напади.
Покрај сајбер-безбедноста, друга загриженост е ризикот од алгоритамска пристрасност во дигиталните системи за управување со вода. Доколку системите за вештачка интелигенција се обучени или донесуваат одлуки врз основа на нецелосни или пристрасни податоци, тие можат да произведат неточни резултати и да влијаат на тоа како се распределуваат и управуваат водните ресурси.
Во меѓувреме, не постои стандардна цена за дигитализација, ниту фиксен процент што покажува колку може да се намали истекувањето. Според Дурк Крол, обете зависат од карактеристиките на секоја мрежа и нејзината почетна состојба. Постарите и поамортизираните мрежи може да имаат различни потреби и потенцијал за подобрување во споредба со посовремените системи.
Сепак, Крол нагласува дека инвестициите во овој процес мора да се сфатат сериозно, поради последиците што недостигот на вода може да ги има врз економијата и општеството.
Според него, европските сектори со голема потрошувачка на вода, вклучувајќи ги земјоделството, енергетиката и производството на полупроводници, имаат економска вредност од околу 192 милијарди евра и би можеле да достигнат 1 трилион евра до 2030 година. Во исто време, се очекува нивната побарувачка за вода да биде 2,6 пати поголема.
Без стабилно и добро следено снабдување со вода, овие сектори може да се соочат со ограничувања во производството, бидејќи нивната активност директно зависи од континуираната достапност на овој ресурс.
Последиците можат да одат подалеку од поединечните индустрии. Недостатокот на вода може да ги обесхрабри новите инвестиции, да ги зголеми трошоците за производство и да предизвика нарушувања во синџирите на снабдување. Поради оваа причина, поефикасното управување со водите и инвестициите во инфраструктура и технологија стануваат сè поважни за економската одржливост на Европа.
Без дигитален мониторинг, истекувањата и падовите на притисокот во мрежата можат да останат неоткриени долго време, сè додека штетата не ескалира и цевките не пукнат. Ова може да предизвика прекини во водоснабдувањето, оштетување на системите и зголемени трошоци за поправки, што на крајот може да ги оптовари семејствата.
Според Дурк Крол, водата од чешма е генерално безбедна благодарение на мониторингот и контролата на притисокот. Меѓутоа, ако мрежите не се следат постојано и од далечина, бактериите можат да навлезат во цевките, загрозувајќи го квалитетот на водата и здравјето на потрошувачите.
Недостатокот на дигитален мониторинг има последици и врз животната средина. Пред да стигне до потрошувачот, водата мора да се извади, третира и пумпа, процеси што бараат значителни количини на енергија и употреба на хемикалии.
„Кога водата протекува и се губи, овие ресурси исто така се трошат, заедно со емисиите поврзани со нив“, забележа Крол.
Според Евростат, загубата на вода од 1 процент е поврзана со зголемување од 3 проценти на потрошувачката на енергија и околу 119 милиони тони емисии на CO₂.
Поради оваа причина, инвестициите во дигитализација на мрежата не треба да се мерат само според инсталираната технологија, туку и според конкретните резултати што таа ги носи.
„Вистинскиот тест за дигиталните инвестиции е дали тие даваат мерливи резултати: заштедена вода, спречени дефекти, помала потрошувачка на енергија и продолжен век на траење на инфраструктурата“, изјави Крол за „Еуроњуз“.
Во овој контекст, интелигентното следење може да послужи не само за намалување на загубите на вода, туку и за намалување на трошоците, потрошувачката на енергија и влијанието на водниот сектор врз животната средина.
The post Кризата со водата во Европската Унија – како вештачката интелигенција може да го реши овој проблем? appeared first on Во Центар.
